"Học thuyết Donroe": Một trật tự thế giới mới phá vỡ mọi tiền lệ địa chính trị

Sự kiện quân đội Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro không chỉ là một cuộc đảo chính. Nó là sự phô bày trần trụi nhất trong lịch sử về việc dầu mỏ - với 300 tỷ thùng trữ lượng và vụ kiện 8,7 tỷ USD từ năm 2007 - trở thành động cơ công khai cho một cuộc can thiệp quân sự, đánh dấu sự ra đời của “Học thuyết Donroe” với tầm ảnh hưởng địa chính trị toàn cầu.

Vào sáng ngày 3 tháng 1 năm 2026, thế giới chứng kiến một bước ngoặt không chỉ với Venezuela mà còn với toàn bộ trật tự quốc tế hiện đại. Lực lượng đặc nhiệm Mỹ đột kích Caracas, bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro, và đưa ông về New York để đối mặt với các cáo buộc hình sự.

Hành động này, tự thân nó, đã là chưa từng có tiền lệ. Nhưng điều làm nên sự khác biệt lịch sử thực sự nằm ở những gì diễn ra sau đó: Tổng thống Donald Trump tuyên bố thẳng thừng rằng Mỹ sẽ tạm thời “quản lý” Venezuela và kêu gọi các công ty dầu mỏ Mỹ đầu tư hàng tỷ USD để khôi phục ngành công nghiệp dầu mỏ của nước này.

Lần đầu tiên, động cơ dầu mỏ - vốn luôn là yếu tố ngầm định trong các cuộc can thiệp của Mỹ từ Iran 1953 đến Iraq 2003 - được công khai thừa nhận như lý do trung tâm. Sự kiện này không đơn thuần là về một nhà lãnh đạo bị lật đổ; nó là về việc Mỹ, dưới một học thuyết mới mang tên “Donroe”, chuyển từ ảnh hưởng gián tiếp sang kiểm soát trực tiếp các nguồn tài nguyên chiến lược, với Venezuela và 300 tỷ thùng dầu của nó là mục tiêu đầu tiên.

Bối cảnh lịch sử

Để thấu hiểu tính chất đột phá và gây sốc của tuyên bố hiện tại, cần phải đặt nó trong dòng chảy lịch sử của chính sách đối ngoại Mỹ, nơi dầu mỏ luôn đóng vai trò quyết định nhưng hiếm khi xuất hiện trên các văn kiện chính thức. Trong quá khứ, Washington đã thành thạo trong việc dệt nên những tấm màn nhung về ý thức hệ hoặc an ninh để che phủ cho các cuộc can thiệp vì lợi ích năng lượng.

Vào năm 1953, khi Thủ tướng Iran Mohammad Mosaddegh quyết định quốc hữu hóa ngành dầu mỏ, đe dọa lợi ích của Anh, CIA và MI6 đã phối hợp thực hiện Chiến dịch Ajax để lật đổ ông. Mãi đến tháng 8 năm 2013, CIA mới chính thức thừa nhận vai trò của mình trong cuộc đảo chính này, và ngay cả khi đó, cơ quan này vẫn tránh né việc trực tiếp nhắc đến hai chữ “dầu mỏ”.

Thay vào đó, cuộc can thiệp được biện minh dưới ngọn cờ chống lại mối đe dọa cộng sản. Tuy nhiên, di sản quan trọng nhất mà Mosaddegh để lại không phải là thất bại cá nhân, mà là việc ông đã thiết lập một nguyên tắc bất di bất dịch cho các quốc gia sở hữu tài nguyên: chủ quyền quốc gia là chủ sở hữu tối cao đối với tài nguyên trong lòng đất. Nguyên tắc này, được sinh ra từ thất bại của ông, sau đó đã định hình lại toàn bộ cán cân quyền lực giữa các công ty dầu mỏ quốc tế và các chính phủ trên toàn Trung Đông.

Đến năm 2003, kịch bản tương tự lại diễn ra ở quy mô lớn hơn. Cuộc xâm lược Iraq của Mỹ được chính thức biện minh bằng cáo buộc Saddam Hussein sở hữu Vũ khí Hủy diệt Hàng loạt (WMD), một mối đe dọa cấp bách đến an ninh toàn cầu. Tuy nhiên, báo cáo cuối cùng của Thanh tra Trưởng CIA Charles Duelfer vào tháng 4 năm 2005 đã kết luận một cách rõ ràng rằng cuộc săn lùng WMD “đã đi xa hết mức khả thi” và không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào về sự tồn tại của các chương trình vũ khí đó.

Sự thật phơi bày khiến thế giới sửng sốt. Sau đó, nhiều nhân vật cấp cao trong chính quyền Mỹ, từ Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Alan Greenspan đến Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, Tướng John Abizaid, đã thừa nhận rằng việc kiểm soát nguồn cung dầu mỏ của Iraq mới là yếu tố chiến lược trung tâm. Các cuộc can thiệp vào Kuwait, Libya hay Syria sau này cũng tuân theo một mô thức tương tự: trữ lượng dầu mỏ và an ninh năng lượng luôn là trụ cột không thể nói ra của các tính toán an ninh quốc gia.

Lần can thiệp vào Venezuela này, Tổng thống Trump đã chủ động xé toạc hoàn toàn tấm màn che đó. Ông không cần đến WMD hay nguy cơ ý thức hệ; ông tuyên bố công khai rằng mục tiêu là đòi lại tài sản và khai thác dầu mỏ.

Vụ kiện 8.7 tỷ USD

Tuyên bố của Tổng thống Trump về việc Venezuela phải “trả lại cho Mỹ toàn bộ dầu mỏ, đất đai và tài sản bị đánh cắp” không phải là ngôn từ vu vơ của một cuộc chiến tranh thông tin. Nó là đỉnh điểm của một vụ tranh chấp pháp lý kéo dài gần hai thập kỷ, có căn cứ cụ thể trong các phán quyết của tòa án quốc tế.

Mọi chuyện bắt nguồn từ năm 2007, khi cố Tổng thống Hugo Chávez, trong làn sóng quốc hữu hóa mạnh mẽ, đã tịch thu quyền kiểm soát các dự án dầu mỏ trọng yếu do các công ty nước ngoài đầu tư.

Trong số đó, tập đoàn ConocoPhillips của Mỹ là một trong những bên chịu thiệt hại nặng nề nhất, khi mất đi cổ phần tại ba dự án lớn: Petrozuata, Hamaca và Corocoro. Những dự án này đại diện cho hàng tỷ đô la đầu tư ban đầu và tiềm năng lợi nhuận khổng lồ trong tương lai. Kể từ thời điểm đó, ConocoPhillips đã kiên trì theo đuổi con đường trọng tài quốc tế.

Nỗ lực của họ đã được đền đáp khi giành chiến thắng trong một loạt các vụ kiện. Gần đây nhất, vào tháng 1 năm 2025, các phán quyết trọng tài này đã được một tòa án Mỹ công nhận, buộc chính phủ Venezuela phải thanh toán cho ConocoPhillips một khoản tiền lên tới 8.7 tỷ đô la Mỹ, cộng với lãi suất phát sinh. Tuy nhiên, Caracas đã và đang nhất quyết từ chối thực thi phán quyết này.

Bộ Tài chính Mỹ, trong nỗ lực hỗ trợ doanh nghiệp, đã cho phép ConocoPhillips truy đòi và tịch biên tài sản của Venezuela trên toàn cầu, nhưng việc thu hồi toàn bộ số tiền khổng lồ đó vẫn là một thách thức vô cùng lớn.

Như vậy, câu chuyện bắt đầu từ một tranh chấp thương mại thuần túy giữa một tập đoàn tư nhân và một quốc gia có chủ quyền, giờ đây đã được Tổng thống Trump nâng cấp thành một vấn đề đối ngoại cấp nhà nước, thậm chí là lý do biện minh cho một hành động quân sự xuyên biên giới chưa từng có tiền lệ. Điều này biến một vụ kiện phá sản thành một casus belli, một bước nhảy vọt đáng kinh ngạc trong quan hệ quốc tế.

“Học thuyết Donroe” và sự lựa chọn chiến lược

Sau sự kiện bắt giữ Maduro, một diễn biến đáng chú ý đã thu hút sự phân tích của giới quan sát: thay vì ủng hộ lãnh đạo đối lập được quốc tế công nhận là bà Maria Corina Machado, người đoạt giải Nobel Hòa bình 2025, Tổng thống Trump lại tập trung áp lực lên Phó Tổng thống Delcy Rodríguez, người vừa lên nắm quyền điều hành đất nước.

Ông Trump công khai nhận xét bà Machado “không có sự tôn trọng” và “không đủ ủng hộ”, đồng thời chọn con đường đàm phán trực tiếp với bà Rodríguez – một đồng minh thân cận của chính quyền Maduro cũ.

Động thái này phản ánh một tính toán thực dụng thuần túy. Mục tiêu của Washington dường như không phải là thúc đẩy dân chủ hay thay đổi chế độ theo nghĩa truyền thống, mà là đạt được sự tuân thủ ngay lập tức để thực thi các kế hoạch kinh tế. Trump đe dọa sẽ triển khai “bộ binh” nếu bà Rodríguez không tuân theo kế hoạch của Mỹ, mà trọng tâm là để các công ty dầu khí Mỹ “tiến vào, chi hàng tỷ đô la sửa chữa cơ sở hạ tầng dầu khí đang hỏng nặng, và bắt đầu kiếm tiền cho đất nước”.

Sự lựa chọn này cho thấy Trump ưu tiên một đối tác có thẩm quyền trên thực tế (dù từng là đối thủ) để đảm bảo tính liên tục và ổn định cho các dự án dầu mỏ, thay vì một nhà lãnh đạo mang tính biểu tượng nhưng có thể thiếu cơ sở quyền lực thực tế.

Chính cách tiếp cận thực dụng và trực diện này đã làm nảy sinh khái niệm “Học thuyết Donroe”. Thuật ngữ do chính Trump đặt ra, chơi chữ dựa trên Học thuyết Monroe lịch sử, tái khẳng định Tây Bán cầu là “sân sau” và phạm vi ảnh hưởng tuyệt đối của Mỹ, nhưng với phương thức mới: can thiệp trực tiếp và công khai vì lợi ích kinh tế. Ông đã không ngần ngại đe dọa rằng Cuba “sắp sụp đổ”, Colombia có thể đối mặt hành động tương tự, và Mexico cần “sửa chữa hành vi”.

Các tổ chức phân tích rủi ro hàng đầu như Eurasia Group đã xếp “Donroe Doctrine” tức “Học thuyết Donroe” vào top 3 rủi ro địa chính trị toàn cầu năm 2026, cảnh báo về nguy cơ Mỹ vượt quá giới hạn và gây ra làn sóng bất ổn trên khắp khu vực Mỹ Latinh.

Thách thức khổng lồ

Dù hành động quân sự có vẻ thành công ban đầu, kế hoạch biến Venezuela trở lại thành một cường quốc dầu mỏ là một bài toán cực kỳ phức tạp, đầy rẫy chướng ngại vật về kỹ thuật, kinh tế và chính trị.

Trước hết, về mặt pháp lý, việc Mỹ tuyên bố “quản lý” một quốc gia có chủ quyền đã mở ra một vùng lãnh thổ pháp lý chưa từng có. Các chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Quốc tế Hoàng gia Anh Chatham House chỉ ra rằng hành động này thiếu một cơ sở pháp lý rõ ràng theo luật pháp quốc tế. Dù có thể so sánh với vụ bắt giữ nhà lãnh đạo Panama Manuel Noriega năm 1989, quy mô và mục tiêu tuyên bố của vụ việc Venezuela lớn hơn rất nhiều.

Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) lo ngại sâu sắc rằng tiền lệ nguy hiểm này có thể được các cường quốc khác, như Nga hay Trung Quốc, viện dẫn để can thiệp vào “sân sau” của Mỹ hoặc vào các khu vực ảnh hưởng của họ, dẫn đến một sự hỗn loạn địa chính trị toàn cầu.

Về mặt kỹ thuật và kinh tế, thách thức còn lớn hơn gấp bội. Venezuela sở hữu trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh lớn nhất thế giới, ước tính hơn 300 tỷ thùng, nhưng phần lớn là dầu nặng, siêu nặng nằm ở Lưu vực Orinoco. Việc khai thác, vận chuyển và tinh chế loại dầu này đòi hỏi công nghệ phức tạp, vốn đầu tư khổng lồ và các cơ sở hạ tầng chuyên biệt.

Sau nhiều thập kỷ quản lý yếu kém, tham nhũng và các lệnh trừng phạt quốc tế, ngành dầu mỏ Venezuela đã xuống cấp thảm hại. Sản lượng giảm từ mức 3.2 triệu thùng/ngày vào cuối những năm 1990 xuống chỉ còn khoảng 800,000 thùng/ngày vào cuối năm 2025. Các chuyên gia ước tính rằng sẽ cần hàng chục tỷ đô la và ít nhất 5 đến 10 năm để khôi phục sản lượng lên mức 2 triệu thùng/ngày.

Các tập đoàn dầu khí quốc tế, dù háo hức trước tiềm năng, sẽ chỉ dám cam kết đầu tư quy mô lớn khi họ nhận được những đảm bảo dài hạn về sự ổn định chính trị, an ninh và khung pháp lý rõ ràng - những điều kiện mà một chính quyền chuyển tiếp dưới sự đe dọa quân sự khó có thể đáp ứng một cách thuyết phục.

Phản ứng ban đầu của thị trường dầu mỏ toàn cầu là tích cực, với kỳ vọng nguồn cung từ Venezuela cuối cùng sẽ được giải phóng. Tuy nhiên, những rủi ro địa chính trị đi kèm - từ khả năng xung đột du kích phá hoại đường ống dẫn dầu đến việc các đối thủ của Mỹ có thể can thiệp ủng hộ phe đối lập - khiến giá dầu biến động mạnh và khó dự đoán.

Một trật tự thế giới mới được viết bằng dầu mỏ?

Sự kiện bắt giữ Tổng thống Maduro đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên và mở ra một chương mới đầy bất ổn trong chính sách đối ngoại toàn cầu. Nó không chỉ là câu chuyện về số phận của một quốc gia Nam Mỹ, mà là một tuyên ngôn bằng hành động: dưới thời Trump, nước Mỹ sẵn sàng vượt qua mọi rào cản pháp lý và ngoại giao truyền thống để bảo vệ và mở rộng quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên chiến lược một cách trực tiếp nhất.

“Học thuyết Donroe”, với sự pha trộn giữa chủ nghĩa thực dụng trần trụi và chủ nghĩa đơn phương cứng rắn, đang đặt ra một câu hỏi lớn cho trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Nếu một cường quốc có thể dùng vũ lực để thực thi phán quyết trọng tài thương mại và kiểm soát tài nguyên của nước khác, thì các nguyên tắc về chủ quyền quốc gia và giải quyết hòa bình tranh chấp sẽ còn ý nghĩa gì?

Các quốc gia từ Trung Đông đến châu Phi, nơi có những nguồn tài nguyên khổng lồ, đang theo dõi sát sao diễn biến này. Họ vừa lo ngại về một làn sóng can thiệp mới, vừa tính toán lại chiến lược đối phó của mình.

Đối với Venezuela, con đường phía trước vô cùng mờ mịt. Dù chính quyền của bà Delcy Rodríguez có thể tạm thời hợp tác dưới áp lực, nguy cơ về một cuộc kháng cự lâu dài của các lực lượng trung thành với chủ nghĩa Bolivarian, hay thậm chí là một cuộc nội chiến ủy nhiệm với sự hỗ trợ từ bên ngoài, là hoàn toàn có thực.

Kế hoạch biến dòng dầu Orinoco thành vàng đen cho các công ty Mỹ vẫn chỉ là một bản vẽ trên giấy, nằm cách xa hiện thực đầy rẫy những giếng dầu bị bỏ hoang, đường ống rỉ sét và một dân chúng đói khổ, bất mãn.

Thành công hay thất bại cuối cùng của chiến dịch này sẽ không chỉ được đo bằng việc liệu Maduro có bị kết tội ở New York hay không, mà bằng việc liệu những con tàu chở dầu thô nặng trị giá hàng tỷ đô la có thực sự rời bến Venezuela để hướng về các nhà máy lọc dầu của Mỹ trong hòa bình và ổn định hay không. Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ định hình không chỉ tương lai của Venezuela, mà còn cả tương lai của chính trị năng lượng toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.