Điều gì thực sự xảy ra khi giá dầu tăng gấp đôi?

Ngày 28/2/2026, chiến dịch không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran đã mở ra một chương mới trong căng thẳng Trung Đông. Chưa đầy 48 giờ sau, Tehran phóng loạt tên lửa đạn đạo đáp trả, đẩy khu vực vào cuộc xung đột có nguy cơ lan rộng nhất trong nhiều thập kỷ. Đến ngày 9/3, giá dầu Brent đã chạm mốc 114 USD, tăng gần 50% chỉ trong hai tuần.

Trên thị trường hàng hóa, phản ứng thậm chí còn dữ dội hơn, có thời điểm giá dầu Brent vượt 120 USD/thùng, mức cao nhất kể từ cú sốc năng lượng năm 2022. Nguyên nhân trực tiếp đến từ eo biển Hormuz - nơi 20% lượng dầu thô thế giới lưu thông mỗi ngày. Hoạt động vận tải biển trong khu vực đã giảm mạnh chỉ sau 24 giờ xung đột bùng phát, với nhiều tàu chở dầu quay đầu hoặc đỗ tại vịnh Oman.

Phản ứng từ các tổ chức quốc tế khá trái chiều, trong khi OPEC+ cam kết bổ sung 206.000 thùng/ngày từ tháng 4, thì thông báo của chính quyền Mỹ về việc bảo hiểm cho tàu qua eo biển lại không đủ xoa dịu thị trường. Các hãng vận tải biển bắt đầu tính toán lộ trình vòng qua mũi Hảo Vọng, kéo dài thời gian vận chuyển và đội chi phí lên cao.

Tác động lan tỏa nhanh chóng đến thị trường tài chính, chỉ số S&P 500 mất 1,3-1,4% chỉ trong một ngày. Đồng USD mạnh lên nhờ dòng tiền tìm nơi trú ẩn an toàn, gây áp lực lên yên Nhật và euro. Lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm biến động mạnh, từ 3,97% lên 4,19% chỉ trong một tuần. Vàng vượt đỉnh lịch sử khi nhà đầu tư đổ xô vào tài sản phòng thủ.

Nhìn lại lịch sử để hiểu hiện tại

Khi đối diện với bất định, các nhà phân tích thường tìm về quá khứ để tìm kiếm những mô hình lặp lại. Trong bối cảnh hiện tại, một nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FRED) kể từ năm 1986 đã đưa ra những phát hiện đáng chú ý. Việc không xem xét giai đoạn trước đó hoàn toàn có chủ đích, bởi như các công trình của Blanchard và Galí năm 2010 đã chỉ ra, nền kinh tế đã trải qua những thay đổi cơ cấu quan trọng kể từ thập niên 1970 - từ độ cứng nhắc của tiền lương thực tế giảm dần, chính sách tiền tệ nhất quán hơn, cho đến vai trò của dầu trong nền kinh tế suy giảm tương đối.

Để phân biệt các cú sốc dầu do nguồn cung như tình hình hiện tại, với các cú sốc đến từ phía cầu, nghiên cứu đặt ngưỡng giá dầu tăng 30% so với tháng trước. Kết quả cho thấy 7 cú sốc lớn kể từ 1986: đầu và cuối 1986, 1990, 2000, 2010, 2016 và 2022. Sau khi loại bỏ những trường hợp tăng giá do phục hồi kinh tế sau suy thoái, bộ dữ liệu cuối cùng phản ánh khá sát những gì thị trường đang đối diện - một cú sốc nguồn cung địa chính trị.

Vậy điều gì thực sự sẽ xảy ra nếu giá dầu tăng gấp đôi?

Trái ngược với kỳ vọng giá sẽ sớm hạ nhiệt, dữ liệu lịch sử chỉ ra một thực tế khắc nghiệt: sau những đợt tăng giá mạnh, dầu thường tiếp tục đi ngang hoặc tăng nhẹ trong 90 ngày tiếp theo.

Mức giảm giá chỉ thực sự diễn ra sau khi dầu đạt đỉnh, và ngay cả khi đó, mức giảm trung bình chỉ khoảng 10-15% sau ba tháng.

Ngoại lệ duy nhất đến từ cuộc chiến vùng Vịnh năm 1990 - một chiến dịch quân sự thành công vang dội và chớp nhoáng của Mỹ, giúp giá dầu quay đầu giảm nhanh chóng. Tình hình hiện tại, với sự tham gia của ba bên Mỹ, Israel và Iran cùng những mục tiêu chiến lược khác biệt, khó có thể lặp lại kịch bản lạc quan đó.

Thị trường chứng khoán cũng hiếm khi là nơi trú ẩn an toàn, khi trong tổng 7 cú sốc, chỉ có hai lần chứng khoán Mỹ tăng điểm sau 90 ngày kể từ khi dầu đạt đỉnh, đó là vào năm 1990 và 2016. Các giai đoạn 2000 và 2010 chứng kiến mức giảm lên tới 15%.

Tuy nhiên, một phân tích từ HKEJ lại đưa ra góc nhìn thú vị: kể từ năm 1986, trong những năm giá dầu tăng, chỉ số S&P 500 đạt mức sinh lời trung bình 13,1% với tỷ lệ thắng 84%. Trong khi đó, những năm giá dầu giảm, mức sinh lời trung bình chỉ 11,3% với tỷ lệ thắng 81%. Điều này cho thấy nguyên nhân tăng giá mới thực sự quan trọng - tăng giá do kinh tế mở rộng hoàn toàn khác với tăng giá do địa chính trị.

Đồng USD là câu chuyện khác, với vị thế là tài sản trú ẩn an toàn và gần đây hơn là vị thế nước xuất khẩu dòng ròng, USD thường mạnh lên trong các cú sốc dầu và duy trì đà tăng ngay cả khi giá dầu bắt đầu hạ nhiệt. Sáu trong bảy cú sốc ghi nhận USD tăng sau 90 ngày kể từ đỉnh dầu. Trường hợp ngoại lệ duy nhất là năm 1986, khi Mỹ vẫn là nước nhập khẩu dòng ròng, một bối cảnh hoàn toàn khác với hiện tại.

Lợi suất trái phiếu và kỳ vọng lạm phát lại mang đến những bất ngờ. Các cú sốc dầu hiếm khi chuyển thành lợi suất cao hơn một cách bền vững. Nguyên nhân có thể đến từ việc các cú sốc thường được giải quyết tương đối nhanh, hoặc bản thân giá dầu cao đã có tác dụng hủy diệt cầu, hạn chế nhu cầu thắt chặt chính sách tiền tệ.

Đáng ngạc nhiên hơn, với dữ liệu TIPS từ 2003, các cú sốc dầu hầu như không dẫn đến kỳ vọng lạm phát cao hơn một cách bền vững so với trước cú sốc. Ngay cả năm 2022, năm mà lạm phát thực tế tăng vọt, kỳ vọng lạm phát 5 năm qua TIPS cũng chỉ tăng từ 3,0% lên 3,5% trước khi nhanh chóng đảo chiều.

Điều này đặt ra một câu hỏi: nếu năm 2022 với sức cầu mạnh mẽ còn không thể đẩy kỳ vọng lạm phát lên cao bền vững, thì năm 2026 với sức cầu yếu hơn liệu có làm được điều đó?

Các kịch bản và phản ứng từ tổ chức tài chính quốc tế

Lombard Odier, ngân hàng tư nhân Thụy Sĩ, xây dựng hai kịch bản chính. Kịch bản cơ sở, có xác suất xảy ra cao nhất, là xung đột giới hạn, giá dầu tăng khiêm tốn, tác động đến lạm phát và tăng trưởng không đáng kể. Họ duy trì dự báo Fed cắt giảm lãi suất ba lần trong năm 2026.

Kịch bản rủi ro là eo biển Hormuz đóng cửa kéo dài, giá dầu có thể tăng thêm 50 USD/thùng. Khi đó, lạm phát Mỹ có thể lên 3,5% trong năm 2026, tăng trưởng giảm xuống 1,2%. Fed đối diện bài toán khó: nếu thất nghiệp vượt 5,5%, họ buộc phải cắt giảm lãi suất mạnh bất chấp lạm phát.

CFRA Research đưa ra ba kịch bản chi tiết hơn về năng lượng. Thiệt hại giới hạn cho mục tiêu quân sự chỉ gây tăng giá tạm thời. Tấn công vào cơ sở sản xuất hoặc xuất khẩu có thể duy trì giá cao ở mức vừa phải. Nhưng nếu eo biển Hormuz đóng cửa, giá dầu sẽ tăng sốc và đẩy kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

Euromonitor International nhấn mạnh yếu tố thời gian là biến số quyết định. Xung đột ngắn có thể giới hạn gián đoạn nguồn cung, nhưng nếu kéo dài 4-5 tuần như một số quan chức Mỹ đề cập, giá dầu Brent có thể vượt 110 USD, lạm phát tại các nền kinh tế phụ thuộc dầu mỏ tăng thêm 1-2 điểm phần trăm, và nguy cơ suy thoái hiện hữu.

Tác động khu vực cũng được phân tích kỹ, châu Á - nơi phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng, sẽ chịu áp lực lớn nhất. Ấn Độ, Thái Lan, Philippines có thể chứng kiến lạm phát leo thang nhanh qua giá xăng dầu và thực phẩm. Trung Quốc với kho dự trữ dầu lớn có thể trụ vững hơn, dù thị trường offshore vốn nhạy cảm với rủi ro sẽ biến động mạnh.

Kết luận

Trong ngắn hạn, giới phân tích đồng thuận về một giai đoạn biến động gia tăng. Lombard Odier khuyến nghị duy trì chiến lược chấp nhận rủi ro ở mức vừa phải với danh mục giảm tỷ trọng trái phiếu chính phủ toàn cầu, tăng tỷ trọng tài sản thị trường mới nổi, và vàng như công cụ phòng ngừa.

Dòng tiền đang dịch chuyển. Khi thị trường chung lao dốc, các cổ phiếu năng lượng như ExxonMobil và Chevron lại tăng 4,2% và 3,8% nhờ lợi nhuận kỷ lục từ giá dầu ba chữ số. Ngược lại, hàng không là ngành chịu thiệt hại nặng nhất với United Airlines và Delta Air Lines mất hơn 7% chỉ trong một ngày. Các hãng bán lẻ như Amazon và Target cũng chịu áp lực khi chi phí logistics leo thang.

Câu chuyện dài hạn có thể lạc quan hơn, hai giáo sư Peter Newman (Đại học Curtin) và Ray Wills (Đại học Tây Australia) lập luận rằng cú sốc lần này sẽ đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng. Khác với năm 1973 khi thế giới không có lựa chọn thay thế dầu mỏ, hiện nay năng lượng tái tạo và xe điện đang phát triển bùng nổ. Dự báo của họ cho thấy năng lượng tái tạo sẽ trở thành nguồn nhiên liệu thống trị toàn cầu vào năm 2030, và giá dầu có thể quay về 40-60 USD trong thập niên 2030 không phải vì thế giới an toàn hơn, mà vì dầu mất dần vai trò trung tâm.

Trở lại với bài học từ lịch sử, chúng ta có thể kết luận bằng một thông điệp nửa đùa nửa thật: hãy giống như năm 1990. Chính quyền Mỹ chắc chắn cũng đang nghĩ điều tương tự - một chiến dịch quân sự chớp nhoáng và thành công để nhanh chóng ổn định thị trường. Nhưng lịch sử cũng chỉ ra rằng điều đó không dễ lặp lại.

Trong bối cảnh hiện tại, giới đầu tư có lẽ nên chuẩn bị cho kịch bản giá dầu duy trì ở mức cao lâu hơn kỳ vọng. Chứng khoán có thể tiếp tục biến động mạnh. Đồng USD giữ vai trò trú ẩn an toàn. Và quan trọng nhất, kỳ vọng lạm phát có thể không tăng cao như nhiều người lo sợ, bởi bản thân giá dầu cao đã là liều thuốc hủy diệt cầu - một cơ chế tự điều chỉnh của thị trường mà đôi khi chúng ta quên mất.